برخی کودکان بهطور مداوم به دنبال حرکت، لمس، فشار، پریدن، دویدن، جویدن یا برخورد با اشیا هستند. ممکن است کودک بارها روی مبل بپرد، خود را به وسایل بکوبد، مدام در حال حرکت باشد، اشیا را لمس کند یا برای دریافت فشار و تحریک بیشتر، به دیگران تکیه دهد. این رفتارها گاهی صرفاً بخشی از بازی و فعالیت طبیعی کودک هستند، اما در بعضی کودکان میتوانند با جستوجوی حسی و نحوه پردازش اطلاعات حسی در ارتباط باشند.
شناخت علائم جستوجوی حسی در کودکان به والدین کمک میکند رفتار کودک را بهتر درک کنند و در صورت نیاز، برای ارزیابی تخصصی اقدام کنند. در این مقاله با مفهوم جستوجوی حسی، علائم و رفتارهای رایج آن و راهکارهای کمک به کودک آشنا میشویم.
جستوجوی حسی در کودکان چیست؟
جستوجوی حسی به الگویی از رفتار گفته میشود که در آن کودک برای دریافت تجربه یا تحریک حسی بیشتر، بهطور مکرر به دنبال محرکهای مختلف میگردد. این محرکها میتوانند مربوط به حرکت، لمس، فشار، صدا، بینایی، حس عمقی یا سیستم دهلیزی باشند.
برای مثال، کودکی که دائماً میپرد، میدود، میچرخد یا خود را به وسایل میزند، ممکن است به دنبال دریافت تحریک حرکتی و حس عمقی بیشتری باشد. کودکی دیگر ممکن است علاقه زیادی به لمس کردن اشیا، بازیهای پرتحرک یا جویدن وسایل داشته باشد.
بنابراین، کودک جستوجوگر حسی لزوماً فقط کودکی نیست که زیاد حرکت میکند. نوع محرکی که کودک به دنبال آن است و الگوی رفتاری او اهمیت زیادی دارد.
همچنین باید توجه داشت که وجود چند رفتار جستوجوی حسی بهتنهایی به معنای وجود یک اختلال نیست. این رفتارها باید در کنار سایر ویژگیهای کودک، میزان تکرار آنها و تأثیری که بر زندگی روزمره، بازی، یادگیری و تعاملات اجتماعی دارند، بررسی شوند.
چرا بعضی کودکان به دنبال محرکهای حسی هستند؟
مغز دائماً اطلاعات مختلفی را از محیط و بدن دریافت میکند؛ از جمله اطلاعات مربوط به لمس، حرکت، وضعیت بدن، صدا، بینایی و سایر احساسات. این اطلاعات باید دریافت، سازماندهی و پردازش شوند تا کودک بتواند پاسخ مناسبی به محیط بدهد.
در برخی کودکان، نحوه دریافت یا پردازش این اطلاعات ممکن است متفاوت باشد. در چنین شرایطی، کودک ممکن است برای رسیدن به سطح مطلوبی از تحریک، بهطور مکرر به دنبال برخی تجربههای حسی باشد.
برای نمونه، ممکن است کودک برای دریافت بیشتر اطلاعات مربوط به حرکت و وضعیت بدن:
- زیاد بپرد.
- هنگام نشستن دائماً حرکت کند.
- خودش را به وسایل یا افراد فشار دهد.
- به بازیهای پرتحرک علاقه زیادی داشته باشد.
- از فعالیتهایی مانند تابسواری، چرخیدن یا پریدن لذت زیادی ببرد.
البته یک رفتار مشابه میتواند دلایل متفاوتی داشته باشد. به همین دلیل، نمیتوان تنها بر اساس یک رفتار، کودک را دارای اختلال پردازش حسی یا جستوجوی حسی دانست.
علائم جستوجوی حسی در کودکان
رفتارهای جستوجوی حسی میتوانند در کودکان مختلف به شکلهای متفاوتی دیده شوند. برخی از رفتارهای رایج عبارتاند از:
۱. حرکت مداوم و نیاز زیاد به فعالیت
کودک ممکن است بهسختی برای مدت طولانی در یک مکان بنشیند و دائماً به دنبال دویدن، پریدن، بالا رفتن یا حرکت کردن باشد.
برای مثال، ممکن است کودک هنگام تماشای تلویزیون مرتب جابهجا شود، روی مبل بپرد یا در خانه از وسایل مختلف بالا برود.
۲. پریدن و برخورد کردن با وسایل
برخی کودکان به فعالیتهایی علاقه دارند که فشار یا ضربه بیشتری به بدن وارد میکند. ممکن است کودک عمداً خود را روی زمین بیندازد، به بالشها برخورد کند یا هنگام بازی با شدت زیادی حرکت کند.
این رفتارها در بعضی موارد میتوانند با نیاز کودک به دریافت تحریک بیشتر از طریق حس عمقی و سیستم وستیبولار ارتباط داشته باشند.
۳. علاقه زیاد به فشار و لمس
کودک ممکن است دائماً دیگران را لمس کند، به آنها تکیه دهد یا هنگام نشستن خود را به افراد و وسایل فشار دهد.
گاهی نیز کودک به بازیهایی علاقه دارد که در آنها فشار بیشتری به بدن وارد میشود؛ مانند کشتی گرفتن، غلت زدن یا بازیهای فشاری.
۴. جویدن اشیا
جویدن مداد، لباس، اسباببازی یا سایر اشیا در برخی کودکان دیده میشود. اگر این رفتار بهطور مکرر اتفاق بیفتد، ممکن است یکی از راههایی باشد که کودک از طریق آن به دنبال دریافت تحریک حسی بیشتر است.
البته جویدن اشیا میتواند دلایل دیگری نیز داشته باشد و لازم است شرایط کودک بهطور کامل بررسی شود. برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله “چرا فرزند من لباس و چیزهای دیگر را می جود؟” مراجعه فرمایید.
۵. علاقه زیاد به بازیهای حرکتی
برخی کودکان بهطور ویژه به فعالیتهایی مانند تابسواری، چرخیدن، پریدن، دویدن، بالا رفتن و بازیهای پرتحرک علاقه دارند.
علاقه به این فعالیتها بهخودیخود غیرطبیعی نیست؛ مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که کودک به شکل مداوم و شدید به این تحریکها نیاز داشته باشد یا نبود آنها موجب اختلال قابل توجه در فعالیتهای روزمره شود.
جستوجوی حسی بر اساس سن کودک
رفتارهای جستوجوی حسی در سنین مختلف میتوانند شکل متفاوتی داشته باشند.
– در کودکان خردسال، این رفتارها ممکن است بیشتر به شکل پریدن، دویدن، لمس مداوم اشیا، جویدن وسایل یا علاقه زیاد به بازیهای حرکتی دیده شوند.
– در سنین پیشدبستانی، کودک ممکن است در فعالیتهای نشسته بیقرار باشد، دائماً به دنبال حرکت باشد یا در بازیهای پرتحرک مشارکت بیشتری داشته باشد.
– در سنین مدرسه، جستوجوی حسی ممکن است در قالب حرکت مداوم روی صندلی، دستزدن به وسایل اطراف، بازیهای فیزیکی شدید، جویدن مداد یا نیاز مکرر به فعالیت بدنی مشاهده شود.
با افزایش سن، شکل رفتار ممکن است تغییر کند؛ بنابراین، ارزیابی باید متناسب با سن و شرایط رشدی کودک انجام شود.
تفاوت جستوجوی حسی با بیشفعالی چیست؟
یکی از پرسشهای رایج والدین این است که آیا جستوجوی حسی در کودکان همان بیش فعالی است یا خیر.
پاسخ این است که این دو مفهوم یکسان نیستند.
کودک مبتلا به اختلال نقص توجه و بیش فعالی ممکن است بیقرار باشد، زیاد حرکت کند و در کنترل رفتار و توجه مشکل داشته باشد. از طرف دیگر، کودک دارای رفتارهای جستوجوی حسی نیز ممکن است زیاد حرکت کند، اما انگیزه و الگوی این رفتار میتواند متفاوت باشد.
برای مثال، کودکی ممکن است دائماً به دنبال پریدن، چرخیدن یا برخورد کردن باشد زیرا این فعالیتها برای او تجربه حسی مطلوبی ایجاد میکنند.
به همین دلیل، صرف مشاهده بیقراری یا فعالیت زیاد برای تشخیص بیشفعالی یا اختلال پردازش حسی کافی نیست و ارزیابی تخصصی اهمیت دارد.
جستوجوی حسی و اوتیسم
رفتارهای حسی در بسیاری از کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم نیز مشاهده میشوند. برخی کودکان ممکن است نسبت به بعضی محرکها حساسیت زیادی داشته باشند، در حالی که برخی دیگر برای دریافت تحریک بیشتر به دنبال صدا، حرکت، لمس یا فشار باشند.
با این حال، جستوجوی حسی بهتنهایی نشانه اوتیسم نیست.
برای بررسی اوتیسم باید مجموعهای از ویژگیهای ارتباطی، اجتماعی، رفتاری و رشدی کودک ارزیابی شود. بنابراین، والدین نباید صرفاً بر اساس رفتارهایی مانند چرخیدن، پریدن، جویدن یا علاقه به تحریکهای حرکتی، کودک را مبتلا به اوتیسم تصور کنند.
آیا جستوجوی حسی همیشه نیاز به درمان دارد؟
خیر. همه رفتارهای حسی نیازمند درمان نیستند.
کودکان بهطور طبیعی به حرکت، لمس، بازی و تجربههای حسی مختلف علاقه دارند. مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که رفتارهای جستوجوی حسی:
- بسیار شدید یا مکرر باشند؛
- فعالیتهای روزمره کودک را مختل کنند؛
- در بازی یا یادگیری مشکل ایجاد کنند؛
- باعث آسیب به کودک یا دیگران شوند؛
- مانع حضور کودک در مدرسه یا محیطهای اجتماعی شوند؛
- یا همراه با سایر مشکلات رشدی و رفتاری باشند.
در چنین شرایطی بهتر است کودک توسط متخصص مربوطه ارزیابی شود.
کاردرمانی چگونه میتواند به کودک کمک کند؟
در صورت وجود مشکلات قابل توجه در پردازش حسی و عملکرد کودک، کاردرمانی حسی میتواند بخشی از برنامه توانبخشی باشد.
کاردرمانگر ابتدا وضعیت کودک را ارزیابی میکند و بر اساس نیازهای او، برنامه درمانی مناسب را طراحی میکند. هدف این نیست که صرفاً کودک را خسته کنیم یا او را به فعالیتهای بیشتر وادار کنیم؛ بلکه فعالیتها باید هدفمند و متناسب با نیازهای حسی، حرکتی و عملکردی کودک انتخاب شوند.
بر اساس شرایط کودک، فعالیتهای درمانی ممکن است شامل تجربههای حرکتی، فعالیتهای مربوط به حس عمقی، فعالیتهای دهلیزی، بازیهای هدفمند و تمرینهایی برای بهبود مشارکت کودک در فعالیتهای روزمره باشد.
راهکارهایی برای کمک به کودک جستوجوگر حسی در خانه
والدین میتوانند با شناخت بهتر نیازهای کودک، محیط مناسبتری برای او فراهم کنند. برخی راهکارهای عمومی عبارتاند از:
ایجاد فرصت برای فعالیت بدنی
کودکانی که نیاز زیادی به حرکت دارند، ممکن است در طول روز به فرصتهای منظم برای فعالیت بدنی نیاز داشته باشند. بازیهایی مانند پریدن، دویدن، بالا رفتن و فعالیتهای حرکتی میتوانند بخشی از برنامه روزانه کودک باشند؛ البته فعالیت باید متناسب با سن و توانایی کودک انتخاب شود.
استفاده از بازیهای هدفمند
به جای اینکه کودک فقط برای تخلیه انرژی حرکت کند، میتوان فعالیتهای حرکتی را با بازی و هدف مشخص ترکیب کرد. برای مثال، بازیهای مسیر حرکتی، عبور از موانع، پرتاب و گرفتن توپ یا فعالیتهای تعادلی میتوانند تجربه حرکتی هدفمندتری ایجاد کنند.
توجه به رفتار کودک
والدین بهتر است به زمان و شرایط بروز رفتارهای جستوجوی حسی توجه کنند. برای مثال، آیا کودک زمانی که خسته است بیشتر حرکت میکند؟ آیا قبل از انجام تکالیف به فعالیت حرکتی نیاز دارد؟ آیا در محیطهای شلوغ رفتار او تغییر میکند؟
ثبت این الگوها میتواند اطلاعات مفیدی برای ارزیابی تخصصی فراهم کند.
از تنبیه رفتارهای حسی خودداری کنید.
اگر کودک به دلیل نیاز حسی دائماً حرکت میکند یا اشیا را لمس میکند، تنبیه مداوم معمولاً به حل علت رفتار کمک نمیکند. بهتر است ابتدا علت احتمالی رفتار بررسی شود و در صورت نیاز از متخصص کمک گرفته شود.
چه زمانی باید برای ارزیابی کودک اقدام کرد؟
اگر رفتارهای جستوجوی حسی شدید، مکرر یا غیرقابلکنترل هستند و بر زندگی کودک تأثیر گذاشتهاند، بهتر است موضوع را با یک متخصص در میان بگذارید.
ارزیابی کاردرمانی میتواند به بررسی وضعیت حسی و حرکتی کودک و تأثیر آن بر فعالیتهای روزمره کمک کند. در صورت مشاهده مشکلات همراه، ممکن است ارزیابی سایر حوزههای رشدی نیز ضروری باشد.
نکته مهم این است که هیچ رفتار منفردی بهتنهایی تشخیصدهنده یک اختلال نیست. متخصص باید مجموعه رفتارها، وضعیت رشدی، عملکرد کودک و شرایط محیطی او را در کنار یکدیگر بررسی کند.
جمعبندی
جستوجوی حسی در کودکان به رفتارهایی گفته میشود که در آنها کودک بهطور مکرر به دنبال دریافت تحریک حسی بیشتر است. پریدن، دویدن، چرخیدن، برخورد با وسایل، فشار دادن بدن، لمس مداوم اشیا و جویدن برخی وسایل از جمله رفتارهایی هستند که ممکن است در این کودکان دیده شوند.
با این حال، این رفتارها بهتنهایی به معنای وجود اختلال پردازش حسی، بیشفعالی یا اوتیسم نیستند. اهمیت رفتار زمانی بیشتر میشود که شدت یا تکرار آن با عملکرد کودک تداخل داشته باشد.
شناخت دقیق نیازهای کودک و در صورت لزوم انجام ارزیابی تخصصی، میتواند به انتخاب راهکار مناسب کمک کند. کاردرمانی در کودکان و برنامههای هدفمند حسی ـ حرکتی نیز در صورت تشخیص نیاز، میتوانند بخشی از روند توانبخشی کودک باشند.
پرسشهای متداول درباره جستوجوی حسی در کودکان
جستوجوی حسی در کودکان چیست؟
جستوجوی حسی به الگویی از رفتار گفته میشود که در آن کودک برای دریافت تحریک حسی بیشتر، به دنبال فعالیتهایی مانند حرکت، پریدن، لمس، فشار، چرخیدن یا جویدن میرود.
آیا جستوجوی حسی نشانه اوتیسم است؟
خیر. جستوجوی حسی میتواند در کودکان مختلف دیده شود و بهتنهایی نشانه اوتیسم نیست. برای بررسی اوتیسم باید مجموعهای از ویژگیهای رشدی، ارتباطی و رفتاری کودک ارزیابی شود.
آیا کودک جستوجوگر حسی بیشفعال است؟
لزوماً خیر. بعضی رفتارهای جستوجوی حسی ممکن است شبیه بیقراری و بیشفعالی باشند، اما این دو مفهوم یکسان نیستند و برای تشخیص دقیق، ارزیابی تخصصی لازم است.
آیا کاردرمانی برای جستوجوی حسی مفید است؟
در کودکانی که مشکلات حسی بر عملکرد روزمره آنها تأثیر گذاشته است، کاردرمانی میتواند پس از ارزیابی، برای بهبود عملکرد حسی، حرکتی و مشارکت کودک در فعالیتهای روزمره به کار گرفته شود.
