دستورزی برای کودکان اوتیسم یکی از فعالیتهای مهم در برنامههای کاردرمانی است که میتواند به تقویت مهارتهای ظریف، هماهنگی چشم و دست، قدرت و کنترل حرکات انگشتان و انجام فعالیتهای روزمره کمک کند. بسیاری از کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم در مهارتهایی مانند گرفتن و رها کردن اشیا، استفاده از مداد، بستن دکمه، استفاده از قاشق و انجام فعالیتهای ظریف با دست با چالشهایی مواجه هستند.
تمرینهای دستورزی با توجه به تواناییها و نیازهای هر کودک انتخاب میشوند و میتوانند به شکل بازی و فعالیتهای جذاب در خانه یا در محیط کاردرمانی انجام شوند. هدف از این فعالیتها فقط تقویت عضلات دست نیست؛ بلکه کودک باید بتواند از مهارتهای دست و انگشتان خود برای انجام فعالیتهای هدفمند و افزایش استقلال استفاده کند.
دستورزی برای کودکان اوتیسم چیست؟
دستورزی به مجموعهای از فعالیتهای هدفمند گفته میشود که کودک در آنها از دستها و انگشتان خود برای گرفتن، نگهداشتن، جابهجا کردن، فشردن، کشیدن، چرخاندن، ساختن و دستکاری اشیا استفاده میکند. این تمرینها برای تقویت مهارت دست ورزی کودکان استفاده می شوند.
این فعالیتها میتوانند بسیار ساده باشند؛ برای مثال کودک یک مهره را بردارد و داخل ظرف بیندازد یا با خمیر بازی شکل بسازد. فعالیتهای پیچیدهتر مانند نخ کردن مهره، قیچی کردن، رنگآمیزی، ساختن اشکال با لگو یا بستن دکمه نیز از نمونههای فعالیتهای دستورزی هستند.
در کودکان اوتیسم، انتخاب تمرین مناسب اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تفاوتهای حسی، حرکتی، توجهی و شناختی میتوانند بر نحوه مشارکت کودک در فعالیتهای دستی تأثیر بگذارند.
چرا دستورزی برای کودکان اوتیسم اهمیت دارد؟
مهارتهای دست و انگشتان در بسیاری از فعالیتهای روزمره کودک نقش دارند. بنابراین تقویت این مهارتها میتواند زمینه را برای مشارکت بهتر کودک در بازی، فعالیتهای آموزشی و مراقبت از خود فراهم کند. در ادامه به معرفی راهکارهایی برای بهبود مهارت های حرکتی ظریف کودکان می پردازیم.
مهمترین فواید فعالیتهای دستورزی عبارتاند از:
۱. تقویت مهارتهای حرکتی ظریف
حرکات ظریف انگشتان برای فعالیتهایی مانند گرفتن مداد، ورق زدن کتاب، استفاده از قاشق، باز و بسته کردن زیپ و بستن دکمه ضروری هستند.
فعالیتهای دستورزی به کودک فرصت میدهند حرکات انگشتان و دست خود را به شکل هدفمند تمرین کند.
۲. بهبود هماهنگی چشم و دست
در بسیاری از فعالیتهای دستورزی، کودک باید آنچه را میبیند با حرکات دست خود هماهنگ کند. برای مثال، هنگام نخ کردن مهره باید موقعیت مهره و نخ را ببیند و حرکت دست خود را متناسب با آن تنظیم کند.
به همین دلیل فعالیتهایی مانند مهرهگذاری، پازل، ساختن با لگو و قرار دادن اشیا در محل مشخص میتوانند فرصت مناسبی برای تمرین هماهنگی چشم و دست ایجاد کنند.
۳. تقویت مهارتهای انگشتان و دست
فشردن خمیر، استفاده از گیره لباس، باز و بسته کردن درِ ظروف و فعالیتهای مشابه میتوانند فرصت تمرین برای عضلات و حرکات دست و انگشتان فراهم کنند.
البته هدف فعالیت نباید صرفاً «قویتر شدن دست» باشد؛ بلکه مهم است کودک بتواند قدرت و کنترل دست را در یک فعالیت کاربردی به کار ببرد.
۴. افزایش مهارتهای مورد نیاز برای نوشتن
پیش از آنکه کودک بتواند بهخوبی بنویسد، به مجموعهای از مهارتهای حرکتی و ادراکی نیاز دارد. کنترل انگشتان، هماهنگی چشم و دست، ثبات مچ و توانایی استفاده مناسب از ابزار از جمله این مهارتها هستند.
فعالیتهایی مانند نقاشی، رنگآمیزی، بازی با خمیر، استفاده از گیره و رسم خطوط میتوانند بهعنوان فعالیتهای مقدماتی و مکمل در این زمینه استفاده شوند.
۵. کمک به استقلال کودک در فعالیتهای روزمره
یکی از اهداف مهم کاردرمانی، کمک به کودک برای مشارکت مستقلتر در فعالیتهای روزمره است.
مهارتهای دستورزی در کارهایی مانند:
- غذا خوردن با قاشق و چنگال
- باز و بسته کردن زیپ
- بستن و باز کردن دکمه
- پوشیدن لباس
- مسواک زدن
- باز کردن درِ ظرف
- استفاده از مداد و مداد رنگی
- ورق زدن کتاب
نقش دارند.
بنابراین بهتر است فعالیتهای دستورزی فقط به تمرینهای روی میز محدود نشوند و در فعالیتهای واقعی زندگی کودک نیز مورد استفاده قرار گیرند.
بهترین تمرینهای دستورزی برای کودکان اوتیسم
تمرین دستورزی باید متناسب با سن، سطح رشد، توانایی حرکتی، علایق و نیازهای حسی کودک انتخاب شود. چند نمونه از فعالیتهای کاربردی عبارتاند از:
بازی با خمیر
بازی با خمیر یکی از فعالیتهای ساده و جذاب برای تمرین حرکات دست و انگشتان است. کودک میتواند خمیر را فشار دهد، بکشد، گرد کند، پهن کند و با آن شکلهای مختلف بسازد.
برای جذابتر شدن فعالیت میتوان از کودک خواست اشکال ساده مانند توپ، مار، حیوانات یا حروف را با خمیر درست کند.
استفاده از گیره لباس
باز و بسته کردن گیره لباس نیازمند استفاده هماهنگ از انگشتان است. میتوان چند گیره را در اختیار کودک قرار داد و از او خواست آنها را به لبه یک ظرف یا مقوا وصل کند.
با افزایش توانایی کودک میتوان رنگها یا الگوهای مشخصی نیز به فعالیت اضافه کرد.
نخ کردن مهره
نخ کردن مهره یکی از فعالیتهای مناسب برای تمرین هماهنگی چشم و دست و حرکات ظریف انگشتان است.
در ابتدا میتوان از مهرههای بزرگتر و نخ ضخیمتر استفاده کرد و با پیشرفت کودک، اندازه مهرهها را کاهش داد.
ساختن با لگو
ساختن با لگو علاوه بر درگیر کردن حرکات ظریف دست، نیازمند برنامهریزی حرکتی، توجه و هماهنگی چشم و دست است.
بهتر است فعالیت از ساختارهای ساده شروع شود و بهتدریج پیچیدهتر شود.
پازل
برداشتن، چرخاندن و قرار دادن قطعات پازل میتواند مهارتهای ظریف دست را در کنار مهارتهای دیداری و حل مسئله درگیر کند.
برای شروع، پازلهایی با قطعات بزرگ و تعداد کم انتخاب کنید.
فعالیت با کاغذ
تا کردن، مچاله کردن، پاره کردن و چسباندن کاغذ نیز میتواند در قالب بازی برای تمرین حرکات دست استفاده شود.
برای مثال کودک میتواند تکههای کاغذ را پاره کند و روی یک تصویر بچسباند تا یک کاردستی ساده بسازد.
نقاشی و رنگ آمیزی
نقاشی و رنگآمیزی میتوانند فرصت مناسبی برای تمرین گرفتن ابزار، کنترل حرکات دست و هماهنگی چشم و دست فراهم کنند.
در کودکی که هنوز کنترل مداد مناسبی ندارد، نباید انتظار رنگآمیزی دقیق داشت. بهتر است فعالیت با خطهای ساده، نقاشی آزاد و ابزارهای مناسب سطح مهارت کودک شروع شود.
استفاده از قیچی
قیچی کردن یک فعالیت پیچیدهتر است و به هماهنگی هر دو دست، کنترل انگشتان و برنامهریزی حرکتی نیاز دارد.
استفاده از قیچی باید متناسب با سن و توانایی کودک و با نظارت بزرگسال انجام شود. میتوان ابتدا از بریدن نوارهای کاغذی ساده شروع کرد و سپس به برش روی خطوط مستقیم و منحنی رسید.
تمرینهای دستورزی در خانه برای کودکان اوتیسم
والدین میتوانند بسیاری از فعالیتهای دستورزی را در قالب بازی و بدون نیاز به تجهیزات تخصصی در خانه برای کودکان با اختلال طیف اوتیسم انجام دهند.
برای مثال میتوان از موارد سادهای مانند:
- خمیر بازی
- لگو
- مهرههای درشت
- گیره لباس
- کاغذ
- مداد رنگی
- پازل
- ظروف دردار
- توپهای کوچک
- اسباببازیهای ساختنی
استفاده کرد.
نکته مهم این است که فعالیت نباید به شکل یک تکلیف طولانی و خستهکننده ارائه شود. بهتر است فعالیت کوتاه، هدفمند و متناسب با علاقه کودک باشد.
چگونه تمرین دستورزی را برای کودک جذابتر کنیم؟
کودکان زمانی بهتر در فعالیت مشارکت میکنند که فعالیت برای آنها معنادار و لذتبخش باشد. بنابراین به جای تکرار مداوم یک تمرین، میتوان مهارت مورد نظر را در قالب بازی آموزش داد.
برای مثال، اگر هدف تمرین گرفتن و رها کردن اشیا است، میتوان از کودک خواست اسباببازیهای مورد علاقه خود را بردارد و داخل یک جعبه قرار دهد. اگر هدف تمرین استفاده از گیره است، میتوان از گیرهها برای ساختن یک بازی رنگی استفاده کرد.
اصل مهم این است که تمرین دستورزی باید برای کودک هدف داشته باشد، نه اینکه صرفاً تکرار یک حرکت باشد.
آیا همه کودکان اوتیسم به تمرین دستورزی نیاز دارند؟
خیر. اوتیسم یک اختلال با ویژگیهای بسیار متنوع است و سطح مهارتهای حرکتی و نیازهای هر کودک با کودک دیگر متفاوت است.
ممکن است یک کودک در حرکات ظریف دست مشکلی نداشته باشد، اما کودک دیگری در گرفتن مداد، استفاده از قاشق، هماهنگی دو دست یا انجام فعالیتهای روزمره با دست دچار مشکل باشد.
به همین دلیل بهتر است برنامه تمرینی بر اساس ارزیابی دقیق تواناییها و مشکلات کودک تنظیم شود.
نقش کاردرمانی در تقویت مهارتهای دستورزی کودکان اوتیسم
کاردرمانی میتواند به شناسایی نقاط قوت و ضعف کودک و طراحی فعالیتهایی متناسب با نیازهای او کمک کند.
متخصص کاردرمانی ممکن است مهارتهایی مانند حرکات ظریف، هماهنگی چشم و دست، هماهنگی دو دست، کنترل پوسچرال، برنامهریزی حرکتی، مهارتهای دیداری-حرکتی و عملکرد کودک در فعالیتهای روزمره را بررسی کند.
پس از ارزیابی، فعالیتها بر اساس سطح توانایی کودک انتخاب و بهتدریج دشوارتر میشوند.
برای مثال، ممکن است برنامه یک کودک با بازیهای ساده گرفتن و رها کردن اشیا آغاز شود و بهتدریج به فعالیتهایی مانند نخ کردن مهره، استفاده از قیچی، نقاشی، لباس پوشیدن و سایر فعالیتهای کاربردی برسد.
خدمات کاردرمانی برای بهبود عملکرد دست در کودکان با اختلال اوتیسم مورد استفاده قرار می گیرد.
نکات مهم هنگام انجام تمرینهای دستورزی
برای اینکه فعالیتهای دستورزی نتیجه بهتری داشته باشند، چند نکته را در نظر بگیرید:
از سطح توانایی کودک شروع کنید. فعالیت نباید آنقدر سخت باشد که کودک نتواند آن را انجام دهد.
فعالیت را کوتاه و جذاب نگه دارید. مشارکت کودک از تعداد زیاد تمرینها مهمتر است.
از علایق کودک استفاده کنید. علاقه کودک میتواند انگیزه او را برای مشارکت در فعالیت افزایش دهد.
هدف کاربردی داشته باشید. بهتر است مهارتهای تمرینشده در فعالیتهای واقعی زندگی کودک نیز استفاده شوند.
به پاسخهای حسی کودک توجه کنید. بعضی کودکان ممکن است نسبت به بافتهایی مانند خمیر، شن یا مواد چسبناک واکنش متفاوتی نشان دهند. در چنین شرایطی نباید کودک را به اجبار وارد فعالیت کرد.
سطح دشواری را بهتدریج افزایش دهید. وقتی کودک یک فعالیت را بهخوبی انجام میدهد، میتوان مرحله بعدی را اضافه کرد.
چه زمانی برای دستورزی کودک به کاردرمانگر مراجعه کنیم؟
اگر کودک در فعالیتهایی مانند گرفتن مداد، استفاده از قاشق، لباس پوشیدن، بازی با اسباببازیهای ساختنی، استفاده از هر دو دست، بریدن با قیچی یا انجام سایر فعالیتهای متناسب با سن خود با مشکل قابل توجهی مواجه است، ارزیابی توسط کاردرمانگر میتواند مفید باشد.
همچنین اگر کودک در فعالیتهای دستی بهسرعت خسته میشود، از استفاده از یک دست یا هر دو دست اجتناب میکند، اشیا را بهطور غیرمعمول در دست میگیرد یا در انجام فعالیتهای روزمره استقلال کافی ندارد، بهتر است وضعیت مهارتهای حرکتی و عملکردی او بررسی شود.
جمعبندی
دستورزی برای کودکان اوتیسم تنها به معنای تقویت عضلات دست و انگشتان نیست؛ بلکه مجموعهای از فعالیتهای هدفمند است که میتواند مهارتهای حرکتی ظریف، هماهنگی چشم و دست، کنترل حرکات انگشتان و مشارکت کودک در فعالیتهای روزمره را درگیر کند.
فعالیتهایی مانند بازی با خمیر، نخ کردن مهره، استفاده از گیره لباس، لگو، پازل، نقاشی، رنگآمیزی و کار با کاغذ میتوانند در قالب بازی و متناسب با توانایی کودک مورد استفاده قرار گیرند.
با این حال، بهترین تمرین برای هر کودک یکسان نیست. در صورتی که کودک در مهارتهای دستی یا فعالیتهای روزمره مشکل دارد، ارزیابی کاردرمانی مهارت های دست میتواند به تعیین نیازهای کودک و انتخاب فعالیتهای مناسب کمک کند.
