توجه و تمرکز از مهارت‌های مهم در یادگیری، بازی، ارتباط و انجام فعالیت‌های روزمره هستند. برخی کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم ممکن است در حفظ توجه روی یک فعالیت، دنبال کردن دستورها، تغییر توجه از یک فعالیت به فعالیت دیگر یا مشارکت در فعالیت‌های مشترک با دیگران با دشواری مواجه شوند.
البته توجه در همه کودکان اوتیسم به یک شکل نیست. ممکن است کودک بتواند مدت زیادی با یک اسباب‌بازی مورد علاقه خود بازی کند، اما در فعالیتی که برایش جذاب نیست، خیلی زود از آن فاصله بگیرد. بنابراین، کوتاه بودن مدت توجه در یک فعالیت لزوماً به معنای ضعف عمومی توجه نیست.
برای تقویت توجه و تمرکز، بهتر است فعالیت‌هایی انتخاب شوند که با سطح رشدی، علایق و توانایی‌های کودک متناسب باشند. تمرین‌ها نیز باید از سطح ساده شروع شوند و به‌تدریج دشوارتر شوند.
در ادامه، چند تمرین کاربردی معرفی می‌شود که والدین و درمانگران می‌توانند با توجه به شرایط کودک از آن‌ها استفاده کنند.
توجه و تمرکز در کودکان اوتیسم شامل چه مهارت‌هایی است؟
توجه یک مهارت واحد نیست و می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد. شناخت این تفاوت‌ها به انتخاب تمرین مناسب کمک می‌کند.
توجه پایدار
یعنی کودک بتواند برای مدت مشخصی در یک فعالیت باقی بماند؛ برای مثال، یک پازل ساده را تا پایان انجام دهد.
توجه انتخابی
یعنی کودک بتواند روی اطلاعات مهم تمرکز کند و تا حد امکان محرک‌های غیرضروری را نادیده بگیرد. پیدا کردن یک تصویر مشخص در میان چند تصویر نمونه‌ای از این مهارت است.
تغییر توجه
کودک در بسیاری از موقعیت‌های روزمره باید بتواند از یک فعالیت به فعالیت دیگری منتقل شود؛ برای مثال، بازی را متوقف کند و برای خوردن غذا آماده شود.
توجه مشترک
توجه مشترک زمانی شکل می‌گیرد که کودک و فرد دیگری توجه خود را به یک موضوع یا فعالیت هماهنگ کنند؛ برای مثال، هر دو به یک اسباب‌بازی نگاه کنند و درباره آن تعامل داشته باشند.
به همین دلیل، هنگام برنامه‌ریزی برای تقویت توجه، بهتر است مشخص شود کودک دقیقاً در کدام بخش از این مهارت‌ها نیاز به حمایت بیشتری دارد. برای کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه به مقاله “توجه و تمرکز و انواع توجه” مراجعه فرمایید.
چرا بعضی کودکان اوتیسم در تمرکز کردن مشکل دارند؟
کمبود توجه و تمرکز می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار داشته باشد. گاهی فعالیت برای کودک بیش از حد دشوار است و گاهی نیز آن‌قدر ساده یا غیرجذاب است که انگیزه‌ای برای ادامه آن ایجاد نمی‌کند.
محیط نیز اهمیت زیادی دارد. سروصدای زیاد، حضور افراد متعدد، وسایل فراوان، نور نامناسب یا محرک‌هایی که کودک نسبت به آن‌ها حساس است، ممکن است مشارکت او را کاهش دهند.
عوامل دیگری مانند خستگی، گرسنگی، ناراحتی، دشواری در درک دستورها و ناآشنا بودن فعالیت نیز می‌توانند بر توجه کودک اثر بگذارند.
بنابراین، اگر کودک در یک تمرین همکاری نمی‌کند، بهتر است قبل از افزایش فشار یا تکرار مداوم دستورها، بررسی کنیم که آیا خود فعالیت یا شرایط محیطی نیاز به تغییر دارد یا خیر.
۱۰ تمرین توجه و تمرکز برای کودکان اوتیسم
۱. جور کردن کارت‌ها و اشیای مشابه
جور کردن اشیای مشابه یکی از ساده‌ترین تمرین‌ها برای شروع کار روی توجه است.
چند جفت تصویر یا شیء مشابه مقابل کودک قرار دهید و از او بخواهید موارد مشابه را کنار یکدیگر قرار دهد.
برای مثال می‌توانید از تصاویر:
- حیوانات
- میوه‌ها
- وسایل نقلیه
- اشیای روزمره
استفاده کنید.
در ابتدا تنها دو یا سه جفت در اختیار کودک قرار دهید. پس از اینکه فعالیت برای او آسان شد، تعداد تصاویر را افزایش دهید.
هدف تمرین: تقویت توجه دیداری، تطبیق، تمایز دیداری و تکمیل یک فعالیت مشخص.
۲. دسته‌بندی اشیا بر اساس رنگ، شکل یا اندازه
چند شیء با ویژگی‌های متفاوت در اختیار کودک قرار دهید و از او بخواهید آن‌ها را در گروه‌های مشخص قرار دهد.
برای مثال:
- اشیای قرمز و آبی
- اشکال دایره و مربع
- اشیای بزرگ و کوچک
- حیوانات و وسایل نقلیه
در ابتدا فقط دو گروه ایجاد کنید. بعد از موفقیت کودک می‌توانید تعداد گروه‌ها یا معیار دسته‌بندی را افزایش دهید.
این تمرین علاوه بر توجه، می‌تواند مهارت‌های طبقه‌بندی، ادراک دیداری و حل مسئله را نیز درگیر کند.
۳. پیدا کردن تصاویر در کتاب
یک کتاب تصویری متناسب با سن و علایق کودک انتخاب کنید.
از کودک بخواهید یک تصویر مشخص را در هر صفحه پیدا کند:
«ماشین را پیدا کن.»
«گربه کجاست؟»
«توپ را پیدا کن.»
در مراحل ابتدایی بهتر است فقط یک مورد را جست‌وجو کند. بعداً می‌توانید از او بخواهید دو یا چند تصویر را پیدا کند.
این فعالیت را می‌توان به یک بازی مشترک تبدیل کرد. مثلاً بعد از پیدا کردن تصویر، درباره آن صحبت کنید یا صدای حیوان را تقلید کنید.
هدف تمرین: توجه دیداری، جست‌وجوی دیداری، درک دستور و مشارکت در فعالیت مشترک.
۴. ساختن و کپی کردن الگوها
برای این تمرین می‌توانید از لگو، مکعب یا قطعات ساختنی استفاده کنید.
ابتدا یک الگوی ساده بسازید؛ مثلاً یک قطعه قرمز و یک قطعه آبی. سپس از کودک بخواهید همان الگو را بسازد.
بعد از موفقیت، تعداد قطعات را افزایش دهید.
در مرحله پیشرفته‌تر، می‌توانید به جای نشان دادن سازه واقعی، تصویر آن را در اختیار کودک قرار دهید تا بر اساس تصویر سازه را بسازد.
این فعالیت علاوه بر توجه، مهارت‌های حرکتی ظریف، تقویت هماهنگی چشم و دست و حل مسئله را نیز تمرین می‌کند.
۵. انجام پازل
پازل یکی از فعالیت‌های مناسب برای تمرین توجه پایدار و حل مسئله است.
پازلی انتخاب کنید که با توانایی فعلی کودک متناسب باشد. اگر پازل بیش از حد دشوار باشد، احتمال ناکامی و رها کردن فعالیت افزایش پیدا می‌کند.
اجازه دهید کودک ابتدا خودش قطعات را بررسی کند و برای پیدا کردن محل مناسب آن‌ها تلاش کند. در صورت نیاز، راهنمایی را به‌تدریج ارائه دهید.
بهتر است فعالیت با یک تجربه موفق به پایان برسد، نه زمانی که کودک کاملاً خسته یا بی‌انگیزه شده است.
هدف تمرین: توجه پایدار، هماهنگی چشم و دست، حل مسئله و پیگیری یک فعالیت تا رسیدن به نتیجه.
۶. بازی‌های تقلید حرکتی
تمرین توجه الزاماً نباید در حالت نشسته انجام شود. بازی‌های حرکتی نیز می‌توانند فرصت خوبی برای تمرین توجه و تقلید باشند.
یک حرکت ساده انجام دهید و از کودک بخواهید آن را تکرار کند.
برای مثال:
- دست زدن
- بالا بردن دست‌ها
- لمس سر
- ضربه زدن با پا
- پریدن
- راه رفتن مانند حیوانات
پس از اینکه کودک یک حرکت را به‌خوبی تقلید کرد، دو حرکت را پشت سر هم قرار دهید.
مثلاً:
دست زدن ← بالا بردن دست‌ها
سپس می‌توانید تعداد مراحل را افزایش دهید.
این تمرین علاوه بر توجه، می‌تواند آگاهی بدنی، تقلید و برنامه‌ریزی حرکتی را نیز درگیر کند.
۷. ایجاد مسیر حرکتی ساده
برای این تمرین می‌توانید در خانه یک مسیر حرکتی ساده و ایمن ایجاد کنید.
برای مثال:
۱. روی یک خط راه برو.
۲. از روی یک مانع نرم عبور کن.
۳. یک توپ را بردار.
۴. توپ را داخل سبد قرار بده.
در ابتدا فقط دو یا سه مرحله در نظر بگیرید. بعد از اینکه کودک ترتیب فعالیت را یاد گرفت، یک مرحله جدید اضافه کنید.
این تمرین برای کودکانی که فعالیت‌های حرکتی را بیشتر از فعالیت‌های نشسته دوست دارند، می‌تواند جذاب باشد.
هدف تمرین: توجه، دنبال کردن توالی، برنامه‌ریزی حرکتی و تغییر توجه.
۸. تمرین نوبت‌گیری با بازی مورد علاقه کودک
یک بازی ساده انتخاب کنید که کودک به آن علاقه دارد و فعالیت را به‌صورت نوبتی انجام دهید.
برای مثال، در ساختن برج هر نفر یک قطعه قرار دهد یا در توپ‌بازی، توپ به نوبت بین دو نفر رد شود.
عبارت‌های ساده‌ای مانند «نوبت من» و «نوبت تو» می‌توانند به کودک در درک ساختار بازی کمک کنند.
در ابتدا نوبت‌ها را کوتاه نگه دارید. با افزایش توانایی کودک می‌توان مدت تعامل را بیشتر کرد.
این تمرین توجه را با مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی ترکیب می‌کند.
۹. بازی پیدا کردن اشیا
چند شیء مورد علاقه کودک را در نقاط مختلف اتاق قرار دهید و از او بخواهید آن‌ها را پیدا کند.
اگر کودک به حیوانات علاقه دارد، می‌توانید چند حیوان اسباب‌بازی را در مکان‌های مختلف قرار دهید.
ابتدا یک دستور ساده بدهید:
«فیل را پیدا کن.»
بعد از موفقیت کودک، فعالیت را دشوارتر کنید:
«فیل را پیدا کن و داخل جعبه بگذار.»
در مراحل بعد می‌توان دو دستور را پشت سر هم قرار داد.
این بازی می‌تواند توجه دیداری، جست‌وجوی دیداری، دنبال کردن دستور و حل مسئله را تمرین کند.
۱۰. استفاده از برنامه تصویری «اول ـ بعد»
گاهی کودک زمانی بهتر در یک فعالیت مشارکت می‌کند که بداند ابتدا چه کاری باید انجام دهد و بعد از آن چه اتفاقی خواهد افتاد.
برای مثال:
اول: پازل را کامل کن
بعد: با ماشین بازی کن
یا:
اول: سه کارت را جور کن
بعد: توپ‌بازی
برای کودکانی که درک اطلاعات تصویری برایشان آسان‌تر است، می‌توان به جای نوشتن، از تصاویر استفاده کرد.
این روش به کودک کمک می‌کند ساختار فعالیت را بهتر پیش‌بینی کند و انتقال از یک فعالیت به فعالیت دیگر برایش قابل درک‌تر شود.
چگونه تمرینات توجه و تمرکز را مؤثرتر کنیم؟
اجرای یک تمرین به‌تنهایی کافی نیست. نحوه ارائه آن نیز اهمیت زیادی دارد.
از ساده شروع کنید.
اگر کودک نمی‌تواند پنج جفت کارت را جور کند، از دو جفت شروع کنید. موفقیت اولیه، پایه مناسبی برای افزایش دشواری فعالیت ایجاد می‌کند.
فعالیت را کوتاه نگه دارید.
قرار نیست کودک از همان ابتدا مدت طولانی تمرکز کند. بهتر است فعالیت کوتاه اما موفقیت‌آمیز باشد و سپس به‌تدریج زمان آن افزایش پیدا کند.
از علایق کودک استفاده کنید.
اگر کودک به ماشین علاقه دارد، تمرین‌های توجه را با ماشین‌ها طراحی کنید. اگر به حیوانات علاقه دارد، از تصاویر و اسباب‌بازی‌های حیوانات استفاده کنید.
دستورها را کوتاه کنید.
به جای ارائه چند دستور پشت سر هم، ابتدا یک دستور واضح بدهید. پس از انجام آن، مرحله بعدی را معرفی کنید.
محیط را ساده کنید.
در زمان انجام تمرین، تلویزیون را خاموش کنید و وسایل غیرضروری را از مقابل کودک بردارید. برای بعضی کودکان، همین تغییر ساده می‌تواند مشارکت را بهتر کند.
به کودک فرصت پاسخ دادن بدهید.
بعد از ارائه دستور، بلافاصله آن را چند بار تکرار نکنید. چند لحظه فرصت دهید تا کودک دستور را پردازش کند و پاسخ دهد.
حرکت را حذف نکنید.
تقویت توجه به معنای وادار کردن کودک به نشستن طولانی نیست. فعالیت‌های حرکتی نیز می‌توانند فرصت مناسبی برای تمرین توجه ایجاد کنند.
از کودک انتظار توجه طولانی نداشته باشیم.
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم هرچه کودک مدت بیشتری روی یک صندلی بنشیند، توجه او بهتر شده است.
هدف واقعی، استفاده کاربردی از توجه است.
کودک باید بتواند در حد توانایی خود:
- یک فعالیت را شروع کند.
- دستور ساده را دنبال کند.
- چند مرحله را پشت سر هم انجام دهد.
- در یک بازی مشترک مشارکت کند.
- از یک فعالیت به فعالیت دیگر منتقل شود.
- برای مدت مناسب در فعالیت باقی بماند.
- در صورت نیاز کمک بخواهد.
- فعالیت را به پایان برساند.
بنابراین، کیفیت مشارکت کودک اهمیت بیشتری از صرفاً افزایش زمان نشستن دارد.
نقش کاردرمانی در تقویت توجه و تمرکز کودکان اوتیسم
اگر دشواری توجه بر بازی، یادگیری، ارتباط یا فعالیت‌های روزمره کودک تأثیر گذاشته باشد، ارزیابی تخصصی می‌تواند به شناسایی نیازهای کودک کمک کند.
در کاردرمانی برای تقویت توجه و تمرکز، توجه به‌صورت جدا از سایر مهارت‌ها بررسی نمی‌شود. وضعیت پردازش حسی، مهارت‌های حرکتی، برنامه‌ریزی حرکتی، توانایی‌های شناختی، ارتباط و شرایط محیطی می‌توانند بر عملکرد کودک در یک فعالیت اثر بگذارند.
به همین دلیل، تمرین مناسب برای یک کودک ممکن است با کودک دیگر کاملاً متفاوت باشد.
برای یک کودک، فعالیت‌های حرکتی و تقلیدی ممکن است جذاب‌تر باشند؛ برای کودک دیگر، پازل و فعالیت‌های دیداری مناسب‌تر باشند و برای کودک دیگری، بازی‌های نوبتی و فعالیت‌های مشترک اهمیت بیشتری داشته باشند.
دکتر حسینی سیانکی، متخصص توانبخشی و توانمندسازی، بر اهمیت ارزیابی دقیق و طراحی برنامه متناسب با ویژگی‌های هر کودک تأکید دارد. هدف از چنین برنامه‌ای صرفاً افزایش مدت توجه نیست؛ بلکه کمک به کودک برای استفاده از این مهارت در بازی، یادگیری، ارتباط و فعالیت‌های روزمره است.
تمرینات توجه و تمرکز در خانه
والدین می‌توانند بسیاری از تمرین‌های ساده را در قالب بازی و فعالیت‌های روزمره با کودک انجام دهند. با این حال، بهتر است این تمرین‌ها به بخشی طبیعی از زندگی کودک تبدیل شوند و تمام زمان بازی به فعالیت درمانی اختصاص پیدا نکند.
برای مثال، هنگام خرید می‌توان از کودک خواست یک محصول مشخص را پیدا کند؛ هنگام مرتب کردن اسباب‌بازی‌ها، آن‌ها را بر اساس رنگ یا نوع دسته‌بندی کند؛ یا هنگام بازی با توپ، نوبت‌گیری را تمرین کند.
این روش باعث می‌شود کودک مهارت توجه را فقط در یک محیط درمانی تمرین نکند و فرصت استفاده از آن را در موقعیت‌های واقعی نیز داشته باشد، و به بهبود توجه و تمرکز در کودکان اوتیسم کمک می کند.
چه زمانی مراجعه به متخصص ضروری است؟
اگر کودک به‌طور مداوم در فعالیت‌های متناسب با سن خود مشارکت نمی‌کند یا دشواری توجه او بر یادگیری، بازی، ارتباط و فعالیت‌های روزمره تأثیر قابل‌توجهی دارد، ارزیابی تخصصی می‌تواند مفید باشد.
همچنین اگر والدین احساس می‌کنند کودک فقط در بعضی موقعیت‌ها تمرکز می‌کند یا واکنش او به محرک‌های محیطی بسیار متفاوت است، بهتر است این موضوع در یک ارزیابی جامع بررسی شود.
متخصص کاردرمانی می‌تواند با بررسی عملکرد کودک مشخص کند که مشکل اصلی در کدام بخش قرار دارد و چه نوع فعالیت‌هایی برای او مناسب‌تر است.
جمع‌بندی
تمرینات توجه و تمرکز برای کودکان اوتیسم زمانی مؤثرتر هستند که متناسب با توانایی‌ها، علایق و نیازهای کودک انتخاب شوند. جور کردن کارت‌ها، دسته‌بندی اشیا، پیدا کردن تصاویر، ساختن الگو، پازل، تقلید حرکتی، مسیر حرکتی، نوبت‌گیری، جست‌وجوی اشیا و برنامه تصویری «اول ـ بعد» از فعالیت‌هایی هستند که می‌توانند فرصت مناسبی برای تمرین توجه ایجاد کنند.
مهم است که از فعالیت‌های ساده شروع کنیم، تمرین‌ها را کوتاه و جذاب نگه داریم و دشواری را به‌تدریج افزایش دهیم. هدف اصلی نیز افزایش صرفِ مدت نشستن کودک نیست؛ بلکه کمک به او برای استفاده از توجه در بازی، یادگیری، ارتباط و فعالیت‌های روزمره است.
در صورتی که دشواری توجه یا تمرکز به شکل پایدار در عملکرد کودک دیده شود، ارزیابی تخصصی برای درمان نقص توجه و تمرکز می‌تواند به انتخاب اهداف و تمرین‌های متناسب با نیازهای او کمک کند.
